February 16, 2011
By Staff Reporter
Le Barra O Donnabh_in
“T_ nfos m= i dteanga n_ gramadach agus comhrTir, agus cuimhnfmis go bhfuil nithe bun_sacha ag baint lTi nach bhfuil tomhas orthu ag teangeolafocht n_ ag teicneolafocht. Taisce f ina bhfuil teacht againn ar mheon agus ar mhachnamh cine, ar a litrfocht ar a mbTascnafocht agus ar a stair.”
Sin Donncha + Cr=infn ag cur sfos ar an saibhreas a bhain le scTalafocht agus seanchas Amhlaoibh Uf Lufnse. B’T a dhearth_ir Se_n a th=g sfos na scTalta agus an seanchas =n rfscTalaf Amhlaoibh sna blianta 1943-44.
Ach d’fhTadfadh Donncha bheith ag tagairt d_ mh_thair fTin, Bess, cainteoir iontach agus amhr_naf den scoth a raibh l_n +ireann den seanchas agus den cheol aici.
Seo mar a chuir STamas Ennis sfos ar an gcTad turas a thug sT uirthi: “Bean bheag thTagartha ab ea f, a raibh aoibh an gh_ire ina hTadan agus loinnir an ghrinn ina s_ile aici agus binneas an cheoil ina bTal agus f gan fuadar ag rTiteach an tT agus ag leagadh an bh_ird romhainn, – bhf mac lTi, Se_n + Cr=infn, im theannta.
ST thugaimse uirthi ina dhiaidh sin: Banrfon amhr_n Mh_scraf. Nf raibh aon teora leis na poirt bheaga agus leis na hamhr_intf m=ra a bhf ar a toil aici.”
Sign up to The Irish Echo Newsletter
“Bhf cl_ agus c_il ar Bhess amuigh agus i mbaile toisc a raibh aici de Gh’luinn sp_rtha agus den tseana-n=s amhr_nafochta. Is m= duine a ghlaoigh an treo ch_ichi go dtf an ‘Plantation’ i mBaile Mh_irne, cuid acu ag lorg na Gaeluinne agus tuilleadh acu ar th=ir sean-amhr_n, agus nf miste a r_ n_ go raibh an d_ rud i dteannta a chTile aici ar _illeacht” – = “The Songs of Elizabeth Cronin, Irish Traditional Singer, D_ibhf + Cr=infn, Editor.”
Is mac le Donncha, D_ibhf agus t_ gaisce dTanta aige leis an leabhar iontach seo a chur i gcl=. DTarfainn go mbeadh a sheana mh_thair Bess ana mh=r_lach as. T_ suas le dh_ chTad amhr_n de chuid Bess sa leabhar mar aon le n=taf ceoil go minic. DTantar cur sfos ar na hamhr_in chomh maith.
Agus an rud is t_bhachtaf ar fad, dar liom n_ go bhfuil dh_ CD ag gabh_il leis an leabhar. T_ geall le seasca amhr_n orthu, timpeall fiche dfobh seo as Gaeluinn. ‘Sea is trua nach bhfuil nfos m= dfobh sa tsean teanga ach ‘sna hamhr_in BTarla ba mh= a chuir na bailitheoirf a th_inig =n BBC agus = Mheirice_ suim, agus ar nd=igh nf t=gtha orthu T =ir nfor thuigeadar an Gh’luinn. STamas Ennis a bhailigh furmh=r na n-amhr_n G’ilge uaithi.
Saolafodh Eibhlfs Nf Iarfhlaithe i 1879. Ba f an duine ba shine de ch_igear clainne a bhf ag Se_n ‘Maistir’ + hIarfhlaithe agus MaighrTad Nf Thuama.. Bhf a hathair ina mh_istir scoile i mBarr d’-nse. Cuireadh Eibhlfs go h=g go dtf tigh a huncail Tom_s + hIarlaithe agus a bhean mar nach raibh aon chlann d_ gcuid fTin acu. Cois na teine sa dh_ thigh sin a fuair Eibhlfs, n= Bess mar ab fhearr aithne uirthi, na hamhr_in agus an seanchas go lTir.
Nuair a d’fhiafraigh Alan Lomax di, c_ bhfuair sf a st=r amhr_n, d_irt sf go bhfuair sf ona m_thair iad agus =na cailfnf aimsire a bhfodh sa tigh acu.
“Bhfodh cailfn aimsire i gc=naf sa tigh, thagaidfs ar feadh sT mhf agus bhfdfs ag teacht is ag imeacht.” Fuair sf neart amhr_n uathu. Fuair sf, mar shampla, an pfosa aluinn ‘Raghad-sa = Thuaidh Leat, a bh=,’ = “N=ra Nf Laoire, cailfn aimsire, a bhf againn ar an R_th, a bhfodh ag gabh_il den r=c_n so.
Bhf sf tharr barr chun poirtfnf bTil, choinne=dh sf rinceoirf ar si_l go br_ch.” Ag seo an r=c_n – Cailfn deas cr_ite na mb= ag canadh d_ peata b=. T_ sT ar an CD freisin agus tT sT thar barr.
Raghad-sa = thuaidh leat a bh=,
Agus tiocfad aduaidh leat a bh=,
Cois Abha M=ire, a bh=,
Mar a bhfaighidh t_ seamr=g,
Neoinfn barra-ghlas,
A chuirfidh ag cneadaigh t_,
Agus =, mo chara th_!
Is =, mo chara mo bh=,
Is =, mo chara mo bh=!
Is n_r bhuailidh aon mhasla th_,
Poll n_ madra,
CTim chruaidh carraige,
Bearna bascaithe,
Do bhainfeadh aon leagadh asut,
Agus =, mo chara th_!
Le linn a h=ige bhfodh Bess ag canadh go minic i dteannta a charad, Sfle Nf Thuama. Deireadh Bess i gc=naf go raibh guth nf ba fhearr ag Sfle. T_ giota i bhF_inne an L’, 8 Ean_ir, 1899, faoi fheis i M_gh Cromtha, a raibh an bheirt charad p_irteach inti.
Dheallr=dh sT gur imigh Sfle go Meirice_ ina dhiaidh sin mar t_ picti_r di sa leabhar lena fear cTile i bPortland, Oregon. Bhf neart amhr_n f=s ag na sean daoine nuair a bhf Bess =g. Bhf sf ina codladh ofche nuair a dh_saigh rud Tigin f.
D’Tist sf agus chuala sf guth aoibhinn ag teacht =n gcistin mar a raibh a m_thair agus sean-bhean ag dTanamh na cuiginne. Sfos le Bess agus nfor stop sf go bhfuair sf an t-amhr_n =n mbean. “D’fhoghlamafos se= acu uaithi an uair chTanna ach chailleas ina dhiaidh san cuid acu.”
Thaitin an leabhar agus na CD-anna go m=r liom. Bhaineas ffor-thaitneamh as na giotaf beaga bTaloideasa sna n=taf. Crfochn=d le d_ cheann dfobh. Seo Bess ag caint: “Is maith is cuimhin liom bheith ag Tisteacht lem’ athair, beannacht DT lena anam, _ insint conas a bhfodh mo sheanathair agus fear eile de mhuintir Bhuachalla, go mbfdfs ropaithe i leabhraibh Gaeluinne tarTis Aifrinn DT Domhnaigh, as san go dtf an ofche, agus iad a’ lTamh agus ag scrfobh i dtreo is gur chuadar i mBfobla an tSasanaigh i ndeireadh b_rra.
Agus go deimhin, is d=ca n_r cheart T sin, ach nf chun aon dfobh_la a dheineadar T. D’inis duine Tigin don sagart T agus bhf sT ar buile agus labhair sT =n alt=ir orthu agus bhf ana sp=rt agus ana mhagadh f_thu mar gheall air.”
Agus seo Bess arfs ag tr_cht ar a huncail agus ar na daoine bochta =na bhfuair sf se= amhr_n: “Ach bhf daoine bochta ag gabh_il an bh=thair an uair sin, se= acu, seana-mhn_ agus seandaoine, agus d’fhanfaidfs aige ist ofche nuair a gheobhaidfs a’ tslf , agus is m= uair a thug sT leabaig dosna boicht, go dtuga Dia a thoradh dh=, agus go ndTana Dia tr=caire ar a anam.” Ar dheis DT go raibh siad ar fad.
P.S: Beidh pfosa as an alt seo le cloisint ar Mfle F_ilte, le STamas de Bl_ca, WFUV 90.7, 8am, an Satharn seo chugainn.
An excerpt from this article can be heard on Mfle F_ilte with STamas de Bl_ca, WFUV 90.7, on Saturday next at 8am.